Düşünən Adam

“Hara Gedir Sabahımız”-Bəxtiyar Vahabzadə

Uzun illər düşünmüşəm:
Millətlərin cərgəsində biz də varıq.
Yurdumuza qəsd edənin
Gözlərini oyanlarıq.
Biz o qədər nəcibik ki,
Bir balaca işarədən söz anlarıq.
Haqla zoru ayırd edib
öz yerinə qoyanlarıq…
***
Millətimin taleyini
Mən düşündüm zaman-zaman.
Keçdi zaman, keçəmmədik
Gördüm, əsrin sınağından
zaman yaman harın imiş.
Demə, əsrin şadarası
narından da narın imiş.
Keçəmmədik o taya biz.
Şadarada qaldı bütün kəsirimiz.
***
Əsrin böyük sınağına
Demə, hazır deyilmişik.
Yoxuşu düz yol bilmişik.
Indi ulu Yaradandan soruşuram:
– De, kimik biz?
Məzlumuq, ya zalımıq biz?
Vaxtla tələb arasında
Bəlkə bir gün dolaşmışıq,
Vaxtın hansı döngəsində biz
qalmışıq?
Daş üstündə göyərməyən bir tumuq biz.
Özümüzə zalım ikən,
Başqasına məzlumuq biz.
Əldən gedən torpaq üçün
ürəyimiz çilik-çilik.
Zalım bizdən torpaq alıb,
Biz zalımdan sülh istərik.
Özümüzə dal çevirib
Özgəsinə qardaş dedik.
Biz yalanı körükləyib
Həqiqətə çıxdaş dedik.
***
Özgəsini yamsılayıb elə bildik:
Biz də dönüb ərən olduq.
Sərdiyimiz toxumların meyvəsini
Qarabağda dərən olduq.
***
Biz köhnənin xəstəsiydik,
Mərəzimiz bəlli idi
Sabirlərə, Cəlillərə.
Yaramızdan qan açıldı
Qarabağda birdən-birə.
***
Mədəmizi ağlımıza
Dəyişməyi şərə sandıq.
Özgəsinin qabağında toyuq olub
Evimizdə xoruzlandıq.
Qonşumuzun aclığını
Bilib rahat yatırıqsa,
Ləyaqəti, dəyanəti
Vəzifəyə satırıqsa,
Dostumuzdan donos yazıb
Arzumuza çatırıqsa,
Demək, bizdən üz döndərib
Allahımız,
Hara gedir sabahımız?
***
Dəryamızı bəyənməyib
Özgəsinin hovuzunda üzürüksə,
Yad dilində dil-dil ötüb
Doğma ana dilimizə
Əgər dodaq büzürüksə,
Inamımız, imanımız
Ya heç yoxsa, ya çürüksə
Demək, bizdən üz döndərib
Allahımız,
Hara gedir sabahımız?
***
Vicdan adlı bir mələkdən üz
döndərib
Iblisliklə barışdıqsa,
Ləyaqəti tapdalayıb
Özümüzdən yuxarıya yarındıqsa,
Dinimizi pula satıb
Özgə dinə sığındıqsa,
Ruhanimiz dəllal isə, tacir isə,
Anasının əmcəyini
Kəsən ilə əlbir isə
Rüşvət “Hacı” rütbəsini
Qazanmağa tədbir isə
Demək, yoxmuş Allahımız,
Hara gedir sabahımız?
***
Bir ölkədə satan varsa
Öz halalca torpağını,
Biz özümüz söndürdüksə
Dədəmizin yandırdığı siqarını,
Ayır görüm əməllərin
Qarasından sən ağını.
***
Bu nəsildən o nəsilə tel qırıqsa,
Tayfamızı millətimiz,
Evimizi Vətənimiz sanırıqsa,
Vətən, millət namusunu danırıqsa,
Demək, bizdən üz döndərib
Allahımız,
Hara gedir sabahımız?
***
Ömür boyu haram yeyib,
Başqasının halalına cumuruqsa,
Bir tikəyə möhtac olan əlacsızdan
Əgər rüşvət umuruqsa,
Gözümüzlə gördüyümüz dəhşətlərə
Gözümüzü yumuruqsa,
Özümüzdən ağır gələr günahımız,
Özümüzü yandıracaq öz ahımız.
Demək, bizdən üz döndərib
Allahımız,
Hara gedir sabahımız

Kitabla,dünyaya baxışınız dəyişsin.

1970-ci illərdə Çinin Hunan şəhərində iki il müddətində gimnastika ilə məşğul olmuşdum. Birinci sinifdə oxuyanda atletika məktəbinə köçürülməyim üçün bütün xərclərin dövlət tərəfindən ödənəcəyi təklifini aldım. Ancaq aslan anam “Yox” dedi. Valideynlərim mənim də onlar kimi mühəndis olmağımı istəyirdilər. Mədəni İnqilabdan sonra yaranan bir inam idi ki, yaxşı gəlirli və təhlükəsiz iş xoşbəxtliyə gedən tək yoldur. İşimi sevib-sevməməyim elə də vacib deyil. 

Lakin mənim arzum Çin opera müğənnisi olmaq idi. Bu şəkildə xəyali pianinomu çalıram. Opera müğənnisi olmaq üçün gənc yaşlardan akrobatika ilə məşğul olmaq lazımdır. Mən də opera məktəbinə gedə bilmək üçün əlimdən gələni etdim. Hətta məktəb müdirimizə radio şou hazırlaması üçün məktub da yazdım. Ancaq böyüklər mənim fikrimi bəyənmədilər. Ciddi olduğuma heç kəs inanmadı. Ancaq dostlarım mənə dəstək olurdu ki, onlar da mənim kimi gücsüz uşaqlar idilər. Beləliklə, 15 yaşıma çatanda məşq etmək üçün gec olduğunu başa düşdüm. Arzum heç vaxt reallaşası deyildi. Həyatımın sonuna kimi ikinci sinif xoşbəxtliyin əldə edəcəyim tək xoşbəxtlik olacağından qorxurdum. 

Ancaq bu ədalətsizlik idi. Başqa bir yol tapmağa qərar vermişdim. Mənə yol göstərəcək heç kəs yoxdur? Eybi yox. Kitablara müraciət etdim. 

Valideyn məsləhətini əvəz etmək üçün musiqiçi ailəsi tərəfindən yazılan bu kitaba müraciət etdim. [“Fou Lei ailəsinin yazışmaları.”] 

Konfutsi ənənəsi qadından mütilik tələb etsə də azad qadın modelini bu əsərdən götürdüm. [“Jen Eyr.”] 

Bu kitabdan bacarıqlı olmağı öyrəndim.[ “Düjünü daha ucuz” əsl adı: “Cheaper by the Dozen”] 

Bu kitablar məni xaricdə oxumağa həvəsləndirdi.  [“Sanmao-nın əsərləri toplusu” (digər adı Echo Chan)] [“Tarixdən çıxarılan dərslər” yazıçı: Nan Huaijin] 

1995-ci ildə ABŞ-a gəldikdə ilk hansı kitabları oxudum? Əlbəttə ki, Çində qadağan olunmuş kitabları. “Bərəkətli Torpaq” çinli kəndli həyatı haqdadır. Propaqanda üçün heç bir faydası yoxdur. Başa düşürəm. Bibliya maraqlıdır, bir az da qəribə. (Gülüş) Bu başqa günün mövzusudur. Ancaq beşinci ehkam mənə aydınlıq gətirdi. Ehkamda “Ata və anana hörmət edəcəksən.” deyilir. Fikirləşdim ki, “Hörmət” ” İtaətdən fərqli və daha yaxşıdr.” Bu yolla mən Konfutsiçilikdəki günahkarlıq hissindən qurtulub valideynlərimlə münasibətimi yenidən qurmağıma şans qazandım. 

Yeni mədəniyyətlə üzləşməyim mənə oxuduqlarımı müqayisə etmək imkanı da verdi. Bu sizə çox şey öyrədə bilər. Məsələn, bu xəritə ilk başda mənə qəribə göründü, çünki Çində biz bu xəritəni öyrənərək böyüyürük. Heç vaxt fikirləşməmişdim ki, Çinin dünyanın mərkəzində olmağı şərt deyil. Əslində, xəritə dünyaya baxışı göstərir. Müqayisəli mütailə yeni bir şey deyil. Bu elm dünyasında standart bir praktikadır. Hətta, burada müqayisəli din və müqayisəli ədəbiyyat kimi elm sahələri də var. 

Müqayisə və qarşılaşdırma alimlərə mövzunun tam anlaşılmasında kömək edir. Mən də fikirləşdim ki, müqayisəli mütailə tədqiqat üçün işə yarayırsa, niyə də gündəlik həyatda yaramasın? Beləliklə, kitabları cütlüklər halında oxumağa başladım. Deyək ki, eyni hadisədə iştirak etmiş insanlar [“Benjamin Franklin” yazıcı: Walter Isaacson][“John Adams” yazıçı: David McCullough] və yaxud eyni əhavalatın hissəsi olmuş dostlar haqda olsun. [“Şəxsi Tarix” yazıçı: Katharine Graham] [“Qartopu: Warren Buffett və Həyat adlı İş” yazıçı: Alice Schroeder] Mən bir hekayəni bir neçə janrda müqayisəli oxumağı da sevirəm- [Müqəddəs Bibliya: Kral James Versiyası] [“Qoyun” yazıçı: Christopher Moore] Yaxud Joseph Campbell-in öz gözəl əsərində etdiyi kimi eyni hekayələrin müxtəlif mədəniyyətlədə təsviri.[“Mifin Gücü” yazıçı: Joseph Campbell] Misal üçün; İsa peyğəmbər və Budda hər ikisi 3 cazibədən boyun qaçırmışdılar. İsa peyğəmbər üçün bunlar iqtisadi, siyasi və ruhi idi. Budda üçün maraqlıdır ki, bunlar hamısı psixoloji idi: ehtiras, qorxu və sosial öhdəlik. 

Xarici dil bilirsinizsə sevdiyiniz kitabları iki dildə oxumaq da maraqlıdır. [“Chuang Tzu Yolu” yazıçı: Thomas Merton][“Tao: Su axarı” yazıçı: Alan Watts] Tərcümədə mənanın itməsini deyil, başqa maraqlı faktları aşkar etdim. Məsələn, tərcümələrin köməyi ilə başa düşdüm ki, Çin dilində xoşbəxtlik hərfi mənada “sürətli sevinc” deməkdir. Çin dilində gəlin sözü “yeni ana” kimi ifadə edilir. Bəli!

Kitablar keçmiş və indiki zamandakı insanlarla əlaqə saxlaya bildiyim sehrli portal rolunu oynayır. Bir daha heç vaxt yalnız yaxud gücsüz olmayacağımı bilirəm. Arzunuzun reallaşmaması digər insanların çətinlikləri ilə müqayisədə heçnədir. İnanmağa başlamışam ki, arzunun tək məqsədi reallaşmaq deyil. Arzunun əsas məqsədi arzuların, həvəsin və xoşbəxtliyin yarandığı nöqtə ilə əlaqə saxlamağımızı təmin etməsidir. Reallaşmamış arzu da bunu etməyə qadirdir. 

Kitablara görədir ki, bu gün mən xoşbəxtəm. Və çox vaxt da aydın bir məqsədlə yaşayıram. Sizə də “Kitablar həmişə sizinlə olsun!” deyirəm. 

Sən mi xilas edəcəksən bu ölkəni ?

İşini doğru,düzgün etməyə çalışıb,bəzən səhərlərə qədər işləyən çox insanımız, sən mi xilas edəcəksən bu ölkəni ? sən mi düzəldəcəksən bu ölkəni ? kimi cümlələrini eşitmişdir.Bəziləri bu cümləni sizi sevdikləri üçün qurarlar , bəziləri isə sizi alçatmaq üçün.Çünki,onlara görə ölkəni ancaq və ancaq üstün, möcüzələrə sahip insanlar və  super qəhrəmanlar xilas edə bilərdi.Əslində,ölkəmizi xilas etmək üçün nə möcüzələrə ehtiyac vardır nə də super qəhrəmanlara. Gördüyümüz iş nə olursa olsun tək lazım olan, o işi doğru,düzgün və ədalətli etməkdir. Eynən Dr. Frances Oldham Kelsey kimi.Dr.Kelsey 1950-ci illərdə Amerka Birləşmiş Ştatlarında  Dərman və Qida Agentliyində yeni dərmanlara lisenziya verən həkim vəzifəsində  işləyirdi.

Hər şey 1957-cı ildə bir Alman şirkəti tərəfindən sakinləşdirici olaraq istehsal edilən dərman ilə başlayır. Dərman qısa müddətdə o qədər məşhur oldu ki, bütün Avropa ölkələrində satılmağa başlanıldı. Bu dərmana ən çox maraq göstərilənlər arasında hamilə qadınlar da vardı.Çünki, bu dərman qusma və ürək bulanmalarının az hiss edilməsinə səbəb olurdu.Dərman Avropada cox satılınca,Amerka bazarına girmək üçün  Amerkan Dərman və Qida Agentliyinə müraciət edildi.Qısa zamanda təsdiqlənməsi təxmin edilən müraciət, Dr.Kelsey –in qabağına gəlmişdi. Dr.Kelsey müraciət sənədini öhdəsinə düşüləcək şəkildə ətraflı olaraq  araşdırdı. Araşdırma zamanı Dr.Kelsey-in ağlına yatmayan suallar ortaya çıxdı və heç üşənmədən bunlarla bağlı əlaqədar dərman şirkətinə cavab vermələri  üçün tələblər və sorğular göndərdi. Dr.Kelsey ,halbuki ,bununla nə məşğul olursan ki,bu dərman Avropada 2 ildir satılmaqdadır,müraciəti təsdiqlə getsin kimi edə bilərdi.Amma xeyr,etmədi.Dr.Kelsey-in bu dərmanla bağlı süphələri vardı. Dərman şirkəti Dr.Kelsey-ə bir neçə açıqlama yazdı, cavablar göndərdi amma Dr.Kelsey bu cavablardan razı qalmadı.Bütün bu yazışmalar, məsələyə müdaxilə edən vəzifəli şəxslər,siyasi təsirlərə rəğmən Dr.Kelsey bu müraciət sənədini təsdiqləmədi və dərman Amerka bazarına girə bilmədi. Bu dərmanın adı Talidomiddir.Aydın oldu ki, bu dərman ana bətnində olan uşaqların inkişafına ciddi şəkildə yan təsirləri var imiş.Sırf sakinləşdirici olaraq satılan bu dərman  Avropada 10 000-ə yaxın uşaq qol ya da ayaqları olmadan dünyaya gəlmişdi.Bu hadisə Avropada Talidomid faciəsi olaraq tarixə keçdi.Bu uşaqlar o qədər çox idi ki, təhsil üçün xüsusi məktəblər belə açılmışdı. Ancaq, Amerkada isə Talidomid faciəsindən təsir görən uşaq sayısı sadəcə 17 idi.Bu faciənin qabağını alan sadəcə öz vəzifəsini yerinə yetirən adi bir insan idi.Yəni, bir insan bütün ölkənin taleyinə təsir göstərmişdir.

Bu hadisə əslində bizə çox vacib bir gərçəyi göstərdi.O da, tək bir insanın nəinki bir ölkəni,bütün dünyanın taleyini belə dəyiştirə bilər.Yaxın tariximizdə  neçə belə insanların adlarını sadalamaq olar: Nicola Tesla,Albert Einstein,Adolf Hitler,Lütfi Ələskərzadə,Vinton Cerf,Lary Page,Sergey Brin,Mark Zuckerberg və s.Bu insanlardan biri də niyə də siz olmayasınız,niyə də ölkəmizdən belə çoxlu insanlar çıxmsın!? Bunu deyə bilərəm ki, hətta ölkəmizdə üst səviyyəli fikirlərə sahip insanlarımız da var. Sadəcə tək əksiyimiz, HƏRƏKƏTdir.Yəni,fikirləri və düşüncələri həyata keçirə bilmə çabası və əzmi.

Əgər bir fikrə hərəkət yoldaşlıq etmirsə, o fikir ancaq beyində işğal etdiyi hüceyrə qədər böyüyə bilər.

Yəni, fikirlərin həyata keçirilməsi şərtdir.Bunu etmək düzdü, çətindir və çox əziyyətlidir. Amma, unutmamaq lazımdır ki,hər uğurun arxasında bir qiymət(bədəl) vardır.Əsil vacib olan məsələ, bu bədəli ödəməyə gözə alıb-almadığındır.Gələcəklə bağlı qorxuların və qayğıların ola bilər amma bu ölkəni hətta dünyayı xilas edə biləcək birisi varsa o da sənsən!Yetər ki , özünə inan.İşini doğru,düzgün və ədalətli et! Bu qədər sadə.

Y.A.Y.

Talidomid Faciəsi