Elmi gərçəklər

Çay bitkisi haqqında.Çayın faydaları və zərərləri ?

Heç özünüzdən soruşmusunuz mu həyatımızın vazgeçilməz içkilərindən biri olan çay nədir ? Faydaları və zərərlər var mı? Gündəlik nə qədər istifadə olunmalıdır ?

Çay ağacının vətəni Çin hesab edilir. Məhz çinlilər yarpaqdan hazırlanmış həlimin insan orqanizmi üçün tonlaşdırıcı təsirinə diqqət yetirmiş və bu bitkinin becərilməsinə başlamışlar. Çayla bağlı ilk xatirələrə təxminən 5000 il bundan əvvəl Çin əlyazmalarında rast gəlinir.

Çay bədəndə bir çox vacib funksiyaya təsir göstərir. Xüsusilə, çayın içində olan flavonoidlər güclü antioksidan təsiri göstərərək bəzi oksidləşdirici fermentləri məhv edərək iltihab əleyhinə fəaliyyət göstərir. Antioksidan təsiri ilə yoluxma riski yüksək olan şəxslərdə immunitet sistemini artıraraq xəstəliklərə qarşı qoruyucu təsir göstərir. Çaydakı flavonoidlərin antioksidan qabiliyyəti hidroksil qruplarının sayından, bağlanma yerindən və müəyyən qrupların mövcudluğundan asılıdır. 1998-ci ildə edilən bir araşdırma; çaydakı kateşinlərin (maddə )  antioksidan gücünün vitaminlərdən daha yüksək olduğunu göstərdi.

Xüsusilə çaydakı bu fenolik  birləşmələr dəri və ağciyər şişinin meydana gəlməsində hüceyrə yayılmasının qarşısını alır, həm də bu şişin böyüməsini maneə törədir. Bir araşdırmada, pəhriz antioksidanların 35-45% -i çay flavonoidlərindən qaynaqlanır. Çay dəmlənməsi zamanı su istiliyin artması dəmə keçən antioksidan sayının artmasına səbəb olur.

Yaşıl çay qara çaydan daha çox antioksidan təsirinə sahipdir. Yüksək antioksidan aktivliyinə sahip olan çay, xolesterolun oksidləşməsini gecikdirir və qandakı miqdarını azaldır. Bu vəziyyəti nəzərə alaraq, çayın ürək xəstəlikləri olma riskini azaldır.

Çayın digər faydaları : daimi çay içməklə ağciyər, özofagus, mədəaltı vəzi, məmə, qaraciyər və kolon xərçənglərinin ortaya çıxamsına səbəb olan kimyəvi kanserogenlərdən qoruyur, xərçəngin başlanğıc, inkişaf və çevrilmə mərhələlərinin qarşısını aldığını tibb elmində sübut edilmişdir.

Çayın axtarılan bir içki olmasının əsas səbəblərindən biri də tərkibindəki alkaloid maddələridir. Alkaloidlər kimi tanınan kafein, teobromin və teofillin purin törəmələridir. Purin nukleoproteinlərin ən vacib quruluş daşıdır.Çay yarpaqlarından ayrılan arı kofein (C8H10N4O2) acı dadı olan kristal maddədir. Cədvəldən göründüyü kimi çay yarpağının kofein tərkibi yarpaq yaşına görə azalır.

Çaylarda kafein tərkibi : Hindistan çaylarında %2,8-4,0 , Çin çaylarında %2,9-4,0 ,Azərbaycan çaylarında %3 -3,9 olaraq dəyişir.

Çayın digər faydalarından biri, yorğunluğu aradan qaldırmaq, insana canlandırıcı təsir göstərməsidir. Bu, tərkibindəki kafein ilə sıx bağlıdır. Bugünkü məlumata görə; Bir stəkan çayın kafein miqdarı eyni miqdarda qəhvədən təxminən 50% azdır. Kuruçayın tərkibində 1-5% kafein var. 5-6 stəkan çayda təqribi olaraq 300 mg kafein vardır.

Kafein beyindəki kapilyarların əhəmiyyətli dərəcədə genişlənməsinə səbəb olur, qan hərəkətini sürətləndirir, insanlara canlılığı bərpa etməyə kömək edir və yorğunluğu azaldır. Mədə ifrazatını artırır. Kafenin mənfi təsirlərinin çayda müsbət təsirlərə çevrilməsi cox maraqlı və təəccüblü hadisədir. Thearubigin adlı çaydakı birləşmələr mədədə mənfi təsirlərin qarşısını almaq üçün kafein ilə reaksiyaya girir.

Yetərli və sağlıqlı qidalandıqdan sonra ,gündə 3-4 stəkan çay içmək zehnin fəaliyyətini artırır. Başqa sözlə, gümrah olmaq, fokuslanmaq, qavrayışda və canlılıqda seçicilik kimi təsirləri var. Çay düşüncəsiz olaraq istehlak edilərsə, bu faydalar əldə edilə bilməz. Gündə 2-3 stəkan çay içməyin ürək-damar xəstəlikləri və bəzi ifliclərdə  riskləri azalda biləcəyinə dair bir çox elmi araşdırma mövcuddur. Çay mümkün qədər yemək arasında içilməlidir. Qida ilə içilməsi məsləhət görülmür. Gündəlik sağlıqlı qidalanırıqsa; çay sudan sonra maye ehtiyacımızın tamamlanması üçün yaxşı bir alternativdir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına (WHO) görə 65 °C’dən yuxarı istilikdə içilən çay yemək borusu xərçənginə səbəb olurmuş. Əslində, bu araşdırmanın nəticəsi  sadəcə çay üçün deyil bütün 65 °C’dən yuxarı istiliyə sahib olan maye və qidalara şamil edilmişdir.

Dünyada çay istehsalı 2005 –ci il nəticələri:

2006-cı il istehsal nəticələri:

Yer Ölkə min. ton %
1. Çin 885 27,7
2. Hindistan 789 24,7
3. Şri-Lanka 303 9,5
4. Keniya 290 9,1
5. İndoneziya 159 5
6. Türkiyə 131 4,1
7. Vyetnam 94,5 3
8. Yaponiya 92 2,9
  Cəmi 3197 100

Azərbaycanda çay

Çayçılıq Azərbaycanın kənd təsərrüfatında çəkisini itirib. Sovet dövrü ilə müqayisədə çay plantasiyaları 20 dəfəyədək azalaraq, təxminən 2000 hektara qədər aşağı düşüb. Azərbaycanda hər il 10 min tondan artıq çay içilir. Bunun cəmi 5 faizi ölkədə istehsal olunur.

Ekspertlərin fikrincə 1 ha çay plantasiyasının salınması və becərilməsinə 30 min manatdan artıq vəsait lazımdır.

Niyə hidrogenlə oksigeni birləştirərək su əldə etmirik ?

Yerin 71% -i su ilə örtülü olsa da, suyun çatışmazlığı ciddi bir problemdir. Planetimizdəki suyun 97% -i dəniz suyundan ibarətdir. Geriyə qalan içiləbilinən suyun 3% -i gün keçdikcə ehtiyacları qarşılamaq üçün yetərsiz olmaqdadır. Nə üçün laboratoriyalarda su istehsal etmirik, çünki su yalnız hidrogen və oksigen atomlarının birləşməsi ilə yaranır və planetimizin hər iki elementi çoxdur?

Su istehsal problemi

Hidrogen və oksigen atomlarının birləşməsi çox asan səslənə bilər, ancaq göründüyü kimi asan deyil. Çünki hidrogen və oksigen atomlarının birləşməsi böyük miqdarda enerji istehsal edir.Hidrogen dünyanın ən sadə elementlərindən biridir və onun orbitində yalnız bir element var. Digər tərəfdən, oksigen onun xarici orbitində 6 elektronu daşıyır, əslində 8 elektron daşıya bilər. Başqa sözlə, daha çox elektron keçirmək qabiliyyəti var. Hidrogen atomları da bu orbitdə yer üzündə hidrogen atomuna əlavə edilə bilər. Ancaq bu iki elementin yaxınlaşması bir üst səviyyədə aradan qaldırılacaq bir enerji maneə meydana gətirir. Hidrogen yüksək dərəcədə yanıcı bir qazdır və oksigen yanma zamanı hidrogeni dəstəkləyir. Beləliklə, böyük miqdarda enerji azad edilir. 1937-ci ildə Hindenburg fəlakətində olduğu kimi, bu kimyəvi reaksiya ölümcül bir partlayışa səbəb ola biləcək qədər enerji istehsal edir.Alman istehsalı olan Hindenburg, dəbdəbəli restoran və rahat kabin ilə Titanik kimi dörd dizel mühərrikli 230 metrlik böyük bir zeppelindir. Almaniyadan Amerikaya gedən uçuşda 36 sərnişin və 27 ekipaj üzvü var idi. Hindenburq, Nyu-Jersi şəhərində eniş edəcəyi sırada statik elektrik toplusu alov alır və zeppelində yanğın başlayır. Zeppelinin xaricindəki havada olan bol oksigen, zeppelin içərisindəki hidrogen ilə çox sürətlə reaksiya girir və ölümcül bir partlayışa səbəb olur. Böyük bir partlayışa səbəb olan kimyəvi reaksiya nəticəsində su ortaya çıxarkən, zeppelini sərnişin daşıma məqsədilə istifadəsinə son qoyuldu.

Hər hansı bir həll mümkündürmü?

Planetimizin su ehtiyaclarına cavab verə biləcək laboratoriya və qurğular, təbii olaraq ortaya çıxan böyük enerji sayəsində çox bahalı olacağı üçün iqtisadi cəhətdən qurulması qeyri mümkündür. Ancaq buna rağmən mümkün olan alternativ bir yol vardır.Mövcud texnologiyamızla suyun ən praktiki yolu havada su buxarından su əldə etməkdir. Bu məqsədlə soyudulmuş metal plitələr istifadə olunur. Hava temperaturu sürətlə azaldığı zaman, havadakı su buxarı sıxılır və maye hala çevrilir. Whisson dəyirməni də belə işləməkdədir.Xüsusilə fəlakət bölgələrində portativ su istehsalçısı olaraq nəzərdə tutulan Whisson dəyirməni, çox aşağı qiymətə gündə 12 min litrə qədər su istehsal edə bilər.Diqqət etdiyiniz kimi suyun istehsal edilməsi asan deyildir. Buna görə bizim ən yaxşı seçimimiz planetimizdəki su qorumaqdır.

Whisson dəyirməni
Qorxu və Narahatlıq meyillərimiz genetik midir?

Çox satan kitapların yazarı, Californiya Universitesindən molekulyar biyalogiya Professoru W.R.Clark, qorxuların genetik və ətraf mühit faktorlarından necə təsirləndiyi mövzüsunda birçox araşırma etmişdir.Ona  göre, sadə qorxulardan xüsusi fobilerə qədər bütün qorxular, məməlilərin evrim vaxtında inkişaf etdirdiği biyolojik adaptasyonun bir nəticəsidir. Qorxu, beynin özel bir hissəsində dilə gelməmiş xatirələrin duyğu olaraq saxlanılmasıdır. Təhlükənin algılanması ilə hərəkətə keçən, demək olar ki daxili instiktual bir reaksiyondur. Dərəcəsi insandan insana dəyişir. Təhlükələrdən qorunmaq məqsədi ilə evrimsel olaraq inkişaf etdirilmiş bu xüsusiyyətin dərəcəsi çox yüksəldiyində həyat çətinləşir.

Qorxu həyatı necə çətinləşdirir?

Dörd amerikalılardan biri ömür boyu ən az bir dəfə gərginlik, panik pozuqluğu, fobiya travmalarını yaşamışdır. Travma zehni acıya və fiziki ağrıya səbəb olur.

Qorxular genetik bir irs midir yoxsa təcrübələrimizin bir nəticəsi midir?

Mövzu üzrə bir sınaq keçirildi: Rastgele seçilmiş siçan qrupu, heç bir işıq tutulmayan bir qutuya yerləşdirilib, yaxşı işıqlandırıldı və davranışları müşahidə edildi. Bəzi siçanların bir divar kənarına sinerek, hərəkətsiz qaldıqları, təkrar təkrar dışkıladıkları müşahidə edilərkən, bəzi siçanların narahatlıq duyğusundan uzaq, ətrafı iyləyərək dolaşma davranışları göstərdikləri müşahidə edilmişdir.Yüksək səviyyədə narahatlıq davranışı göstərən siçanların biri biri ilə çiftleştirildiği on nəsil qədər sonra doğulan balaların, narahatlıq səviyyəsini ölçecek bir çox test edilmişdir. Edilən testlər, narahatlıq səviyyəsi yüksək siçanların nəvələrinin da narahatlıq səviyyəsi yüksək olduğunu ortaya qoymuşdur. Ancaq hələ də narahatlıq davranışlarının genlərlə mi yoxsa öğrenilerek mi əldə naməlum olduğundan, bir sonrakı qurşaqda doğan balalar doğulduqları qrupdan alınaraq, narahatlıq səviyyəsi aşağı davranışlar sərgiləyən siçan qrupuna daxil edilmişdir. nəticə; Cəsarətli (narahatlıq dərəcəsi aşağı olan) cəmiyyətdə böyüyən qorxaq (yüksək səviyyəli) siçovulların nəvələri, genetik valideynləri kimi, qorxaq (yüksək səviyyəli narahatlıq) davranışlarını nümayiş etdirdi. Beləcə laboratoriya siçanlarında, spesifik olaraq genlərin davranışlarla olan əlaqəsi təsbit edilmişdir.

Beynin hansı hissəsi narahatlıq və qorxu səviyyəsindən məsuldur?

Narahatlıq duyğusunun dərəcəsini beyindəki nörotransmiterler (sinir hüceyrələri arasındakı ünsiyyəti təmin edən molekul) və onların qəbulediciləri (qəbul ediciləri) təyin edər. Araşdırmalar göstərir ki, genlər nörotransmitter və reseptorlarla əlaqəli olur. Bəzi genlər qorxu ilə əlaqəli beynin neyrotransmitterlərini və reseptorlarını təsir edir. Məsələn; siçan funksional neyron hüceyrə reseptor məhrumiyyətindədirsə, belə bir məhrumiyyətin olmadığı siçandan daha çox narahatlıq davranışı nümayiş etdirir.Mövzuyla əlaqədar araşdırmalar insanlar üzərində aparılmışdır. Övladlığa götürülən uşaqlar, tək və ayrı əkizlər haqqında müşahidə edilən müşahidələr və narahatlıq meylləri genetik olub. Bəzi fobiyaların (məsələn, ilan fobisi, ağrılı phophia, yüksəklik və qapalı fobiya) ekoloji faktorlarla meydana gəldiyini bilirik, lakin bu yeni tapıntılar ekoloji təsirlərin səviyyəsinin genetik meyllərdən qaynaqlandığını göstərir.

Nəticə

Atalarımız tərəfindən ötürülən tək qorxu genləri deyildir. Həqiqət, çoxlu genlərin qorxu və narahatlığın yaranmasında təsirli olmasıdır. Genlər nörotransmitterləri və onların reseptorlarını müxtəlif yollarla idarə edirlər. Biz bu müxtəlif formaların müəyyən birləşməsi ilə doğuluruq. Bu birləşmə ətraf mühit faktorları ilə qarşılıqlı əlaqə yaratmaqla mövcud olan narahatlıq səviyyəsini də müəyyənləşdirir.

Xülasə, bizim narahatlıq və qorxu səviyyələrimiz genlərimizlə birbaşa əlaqəlidir. Ancaq ekoloji faktorların də təsiri ilə genlərimizdə kodlu olan narahatlıq səviyyəsini, daha üst səviyyələrdə yada daha aşağı səviyyədə yaşamamıza səbəb olar.