çay

Çay bitkisi haqqında.Çayın faydaları və zərərləri ?

Heç özünüzdən soruşmusunuz mu həyatımızın vazgeçilməz içkilərindən biri olan çay nədir ? Faydaları və zərərlər var mı? Gündəlik nə qədər istifadə olunmalıdır ?

Çay ağacının vətəni Çin hesab edilir. Məhz çinlilər yarpaqdan hazırlanmış həlimin insan orqanizmi üçün tonlaşdırıcı təsirinə diqqət yetirmiş və bu bitkinin becərilməsinə başlamışlar. Çayla bağlı ilk xatirələrə təxminən 5000 il bundan əvvəl Çin əlyazmalarında rast gəlinir.

Çay bədəndə bir çox vacib funksiyaya təsir göstərir. Xüsusilə, çayın içində olan flavonoidlər güclü antioksidan təsiri göstərərək bəzi oksidləşdirici fermentləri məhv edərək iltihab əleyhinə fəaliyyət göstərir. Antioksidan təsiri ilə yoluxma riski yüksək olan şəxslərdə immunitet sistemini artıraraq xəstəliklərə qarşı qoruyucu təsir göstərir. Çaydakı flavonoidlərin antioksidan qabiliyyəti hidroksil qruplarının sayından, bağlanma yerindən və müəyyən qrupların mövcudluğundan asılıdır. 1998-ci ildə edilən bir araşdırma; çaydakı kateşinlərin (maddə )  antioksidan gücünün vitaminlərdən daha yüksək olduğunu göstərdi.

Xüsusilə çaydakı bu fenolik  birləşmələr dəri və ağciyər şişinin meydana gəlməsində hüceyrə yayılmasının qarşısını alır, həm də bu şişin böyüməsini maneə törədir. Bir araşdırmada, pəhriz antioksidanların 35-45% -i çay flavonoidlərindən qaynaqlanır. Çay dəmlənməsi zamanı su istiliyin artması dəmə keçən antioksidan sayının artmasına səbəb olur.

Yaşıl çay qara çaydan daha çox antioksidan təsirinə sahipdir. Yüksək antioksidan aktivliyinə sahip olan çay, xolesterolun oksidləşməsini gecikdirir və qandakı miqdarını azaldır. Bu vəziyyəti nəzərə alaraq, çayın ürək xəstəlikləri olma riskini azaldır.

Çayın digər faydaları : daimi çay içməklə ağciyər, özofagus, mədəaltı vəzi, məmə, qaraciyər və kolon xərçənglərinin ortaya çıxamsına səbəb olan kimyəvi kanserogenlərdən qoruyur, xərçəngin başlanğıc, inkişaf və çevrilmə mərhələlərinin qarşısını aldığını tibb elmində sübut edilmişdir.

Çayın axtarılan bir içki olmasının əsas səbəblərindən biri də tərkibindəki alkaloid maddələridir. Alkaloidlər kimi tanınan kafein, teobromin və teofillin purin törəmələridir. Purin nukleoproteinlərin ən vacib quruluş daşıdır.Çay yarpaqlarından ayrılan arı kofein (C8H10N4O2) acı dadı olan kristal maddədir. Cədvəldən göründüyü kimi çay yarpağının kofein tərkibi yarpaq yaşına görə azalır.

Çaylarda kafein tərkibi : Hindistan çaylarında %2,8-4,0 , Çin çaylarında %2,9-4,0 ,Azərbaycan çaylarında %3 -3,9 olaraq dəyişir.

Çayın digər faydalarından biri, yorğunluğu aradan qaldırmaq, insana canlandırıcı təsir göstərməsidir. Bu, tərkibindəki kafein ilə sıx bağlıdır. Bugünkü məlumata görə; Bir stəkan çayın kafein miqdarı eyni miqdarda qəhvədən təxminən 50% azdır. Kuruçayın tərkibində 1-5% kafein var. 5-6 stəkan çayda təqribi olaraq 300 mg kafein vardır.

Kafein beyindəki kapilyarların əhəmiyyətli dərəcədə genişlənməsinə səbəb olur, qan hərəkətini sürətləndirir, insanlara canlılığı bərpa etməyə kömək edir və yorğunluğu azaldır. Mədə ifrazatını artırır. Kafenin mənfi təsirlərinin çayda müsbət təsirlərə çevrilməsi cox maraqlı və təəccüblü hadisədir. Thearubigin adlı çaydakı birləşmələr mədədə mənfi təsirlərin qarşısını almaq üçün kafein ilə reaksiyaya girir.

Yetərli və sağlıqlı qidalandıqdan sonra ,gündə 3-4 stəkan çay içmək zehnin fəaliyyətini artırır. Başqa sözlə, gümrah olmaq, fokuslanmaq, qavrayışda və canlılıqda seçicilik kimi təsirləri var. Çay düşüncəsiz olaraq istehlak edilərsə, bu faydalar əldə edilə bilməz. Gündə 2-3 stəkan çay içməyin ürək-damar xəstəlikləri və bəzi ifliclərdə  riskləri azalda biləcəyinə dair bir çox elmi araşdırma mövcuddur. Çay mümkün qədər yemək arasında içilməlidir. Qida ilə içilməsi məsləhət görülmür. Gündəlik sağlıqlı qidalanırıqsa; çay sudan sonra maye ehtiyacımızın tamamlanması üçün yaxşı bir alternativdir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına (WHO) görə 65 °C’dən yuxarı istilikdə içilən çay yemək borusu xərçənginə səbəb olurmuş. Əslində, bu araşdırmanın nəticəsi  sadəcə çay üçün deyil bütün 65 °C’dən yuxarı istiliyə sahib olan maye və qidalara şamil edilmişdir.

Dünyada çay istehsalı 2005 –ci il nəticələri:

2006-cı il istehsal nəticələri:

Yer Ölkə min. ton %
1. Çin 885 27,7
2. Hindistan 789 24,7
3. Şri-Lanka 303 9,5
4. Keniya 290 9,1
5. İndoneziya 159 5
6. Türkiyə 131 4,1
7. Vyetnam 94,5 3
8. Yaponiya 92 2,9
  Cəmi 3197 100

Azərbaycanda çay

Çayçılıq Azərbaycanın kənd təsərrüfatında çəkisini itirib. Sovet dövrü ilə müqayisədə çay plantasiyaları 20 dəfəyədək azalaraq, təxminən 2000 hektara qədər aşağı düşüb. Azərbaycanda hər il 10 min tondan artıq çay içilir. Bunun cəmi 5 faizi ölkədə istehsal olunur.

Ekspertlərin fikrincə 1 ha çay plantasiyasının salınması və becərilməsinə 30 min manatdan artıq vəsait lazımdır.